ظل الرحمن ( مترجم : عبد القادر هاشمى )
2
قانون ابن سينا ، شارحان و مترجمان آن ( فارسى )
علم الاخلاق ، علوم سياسى و روانشناسى و امثال آن اهمّيّت بسزايى دارند . برخى ، تأليفات پزشكى و غير پزشكى او را 456 و بعضى 238 جلد ذكر كردهاند ، امّا محتاطانه مىتوان بيش از دويست كتاب را به طور حتمى به او نسبت داد . در ميان تأليفات ابن سينا قانون حكم گل سرسبد را دارد . اگر از او تأليفى ديگر به يادگار نمانده بود قانون به تنهايى در اثبات فضل و كمال و مقام والاى علمى و فنّى او كفايت مىكرد . قانون تنها مجموعهء پزشكى نيست بلكه در صفحات آن ، ديگر علوم اساسى مانند فلسفه و شيمى و فيزيك و زيستشناسى و موسيقى و ادب و روانشناسى و الهيّات نيز نورافشانى مىكند . قانون را در ميان گنجينههاى علم بزرگترين كتاب دانستهاند و از جملهء چند تأليف بسيار مهم كه آن را در فنّ خود بزرگ و عظيم تلقّى كردهاند . با آنكه ابن سينا اين كتاب را در بىسروسامانى و عدم آسايش فكرى تأليف كرده و فرصتى نداشته كه با آسودگى خاطر در آن تجديدنظر كند « 1 » و با آنكه قانون فقط به ثبت نظريههاى علمى محدود است و غالبا از تجربه كه از لوازم اين علم و فنّ مخصوص به شمار مىرود ، عارى است و اگرچه با داشتن مقام دانشنامهاى و حسن ترتيب و تدوين نظرها و بلاغت و حسن بيان بخش عملى آن ناتمام و بيان تشخيص امراض و درمان آنها ضعيف و غير روشن است ، ابن قفطى مورّخ نوشته است : « و الملكى فى العمل ابلغ و القانون فى العلم اثبت . » ابو عبيد جوزجانى شاگرد خاص و مورد اعتماد شيخ دربارهء اين نقص چنين عذرى آورده است : « متأسّفانه يادداشتهايى كه شيخ دربارهء تجربيات زياد معالجات خود داشت و بر آن بود كه آنها را در قانون بياورد قبل از تكميل قانون از بين
--> ( 1 ) - كار اين تأليف در مدّت سفر و مشكلات ديگر ادامه داشت و قسمتى از آن در جرجان ( گرگان ) و قسمتى ديگر در رى نوشته شده و سرانجام در همدان به تكميل رسيد .